Pewność siebie, a poczucie własnej wartości. Różnice.

fot. Malwina Nogaj

Artykuł napisany na podstawie książki : Twoje kompetentne dziecko, Jesper Juul

W bogatej literaturze psychologicznej, a szczególnie w nowatorskich i głęboko przemyślanych pracach duńskiego terapeuty rodzinnego Jespera Juula, który przez dziesięciolecia poświęcał się badaniu dynamiki relacji rodzinnych i rozwoju emocjonalnego dzieci, rozróżnienie między poczuciem własnej wartości, a pewnością siebie stanowi fundamentalny i niezwykle istotny element dla pełnego zrozumienia zdrowego, harmonijnego rozwoju człowieka na wszystkich etapach jego życia. Choć te dwa kluczowe pojęcia są bardzo często, niemal powszechnie, używane zamiennie zarówno w codziennej mowie, jak i w niektórych tekstach popularnonaukowych, w rzeczywistości opisują one dwa zupełnie odmienne, głęboko różniące się wymiary naszej złożonej psychiki, które wpływają na nas w odmienny sposób i kształtują się przez inne doświadczenia życiowe. To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie nie tylko dla teoretycznego rozumienia ludzkiej natury, ale także dla praktycznego podejścia do wychowania, terapii i samorozwoju, pozwalając nam lepiej zrozumieć, jak wspierać zarówno siebie, jak i innych w budowaniu autentycznej, wewnętrznej siły oraz zdrowych relacji z samym sobą i otaczającym światem.

Fundamenty wg. Jespera Juula

W swojej przełomowej i szeroko uznanej książce „Twoje kompetentne dziecko", która zrewolucjonizowała sposób myślenia o wychowaniu i relacjach rodzic-dziecko, Jesper Juul posługuje się niezwykle trafną i obrazową metaforą architektoniczną, aby w przystępny i zrozumiały sposób wyjaśnić tę fundamentalną różnicę między dwoma kluczowymi aspektami ludzkiej psychiki. Poczucie własnej wartości, określane w języku angielskim jako self-esteem, stanowi według niego „filar istnienia" – jest to głęboka, wewnętrzna świadomość tego, kim jesteśmy jako ludzie, nasza esencja, nasze niezbywalne prawo do bycia sobą, niezależnie od naszych osiągnięć, umiejętności czy opinii innych. Z kolei pewność siebie, znana jako self-confidence, reprezentuje „filar działania" – odnosi się do naszej wiary w to, co potrafimy robić, jakie umiejętności posiadamy, jak radzimy sobie z konkretnymi zadaniami i wyzwaniami życiowymi. Juul z dużym naciskiem podkreśla niepokojący fakt, że współczesna kultura sukcesu, zorientowana na osiągnięcia, wyniki i zewnętrzne mierniki wartości, bardzo często i w sposób niemal automatyczny promuje intensywne budowanie pewności siebie poprzez rozwijanie kompetencji i zdobywanie kolejnych umiejętności, jednocześnie w znaczący sposób zaniedbując, a nawet całkowicie pomijając, kwestię kształtowania głębokiego poczucia własnej wartości. Ta dysproporcja i brak równowagi między tymi dwoma filarami może prowadzić do poważnych konsekwencji psychologicznych, takich jak uczucie wewnętrznej pustki, chroniczny brak spełnienia pomimo zewnętrznych sukcesów, oraz niebezpieczne uzależnienie od ciągłej aprobaty, pochwał i walidacji ze strony otoczenia, bez których osoba traci poczucie swojej wartości i sensu istnienia.

Pierwszy filar poczucia własnej wartości

Pierwszy z tych fundamentalnych filarów, jakim jest poczucie własnej wartości, można najlepiej wyrazić prostym, ale głębokim stwierdzeniem: „Jestem OK, bo jestem". Poczucie własnej wartości to głęboka, wewnętrzna, intuicyjna wiedza o tym, kim się naprawdę jest w swojej najgłębszej istocie. 

To egzystencjalny, nienaruszalny fundament naszej psychiki i tożsamości, który w żaden sposób nie zależy od naszych sukcesów zawodowych, osiągnięć życiowych, wyglądu fizycznego, statusu społecznego czy opinii, jakie wyrażają na nasz temat inne osoby. Ta wewnętrzna pewność istnienia jest niezależna od zewnętrznych okoliczności i pozostaje stabilna niezależnie od tego, co dzieje się wokół nas. 

Charakterystyka tego wymiaru jest niezwykle istotna: to przede wszystkim głęboka, intymna relacja, jaką mamy sami ze sobą, sposób, w jaki odnosimy się do własnej osoby w najbardziej prywatnych momentach. Opiera się ona na autentycznej samoakceptacji, rozumieniu i akceptowaniu swoich mocnych i słabych stron oraz na świadomej znajomości swoich granic, potrzeb emocjonalnych i psychicznych oraz wartości, które są dla nas najważniejsze. Przykładowo, osoba obdarzona wysokim, ugruntowanym poczuciem własnej wartości, gdy popełni błąd w pracy lub w życiu osobistym, potrafi w sposób dojrzały i konstruktywny powiedzieć sobie: „Popełniłem błąd, to ludzkie, muszę to naprawić i wyciągnąć wnioski", zamiast natychmiast pogrążać się w destrukcyjnych myślach w stylu: „Jestem beznadziejny, do niczego się nie nadaję i nigdy nic mi się nie uda". W sytuacjach trudnych, wymagających i stresujących, silne poczucie własnej wartości przejawia się wyraźnie w umiejętności asertywnego mówienia „nie" bez towarzyszącego poczucia winy, lęku czy potrzeby nadmiernego tłumaczenia się, oraz w niezwykłej zdolności do przeżywania porażek, niepowodzeń i rozczarowań bez utraty fundamentalnego szacunku do samego siebie i bez podważania swojej wartości jako człowieka.

Drugi filar pewność siebie

Drugi filar, pewność siebie, najlepiej oddaje stwierdzenie: „Potrafię to zrobić". 

Pewność siebie dotyczy bezpośrednio naszych konkretnych kompetencji, nabytych umiejętności praktycznych i teoretycznych oraz tego, jak realistycznie oceniamy swoją skuteczność, efektywność i sprawność w podejmowaniu różnorodnych działań i realizacji zadań. Jest ona systematycznie nabywana i rozwijana poprzez ciągłą naukę, wielokrotną praktykę, powtarzanie czynności, gromadzenie doświadczeń oraz osiąganie wymiernych, konkretnych sukcesów w różnych obszarach życia. 

Charakterystyka pewności siebie wiąże się ściśle z tym, co potrafimy zademonstrować, pokazać i udowodnić światu zewnętrznemu oraz innym ludziom. Co niezwykle istotne, pewność siebie może być bardzo wysoka, wręcz wyjątkowa w jednej konkretnej dziedzinie życia, np. w sporcie, matematyce czy gotowaniu, a jednocześnie znacząco niska, a nawet minimalna w zupełnie innej dziedzinie, takiej jak wystąpienia publiczne, nawiązywanie relacji społecznych czy tworzenie sztuki. 

Kim zatem jest człowiek określany jako pewny siebie? To przede wszystkim osoba, która szczerze i głęboko wierzy w swoje rozwinięte umiejętności, kompetencje i zdolność do radzenia sobie z wyzwaniami. Wchodzi ona do pokoju konferencyjnego, na scenę czy do nowego środowiska z wyraźnym, wewnętrznym przeświadczeniem: „Znam się na tym temacie, mam odpowiednie doświadczenie, poradzę sobie z tym zadaniem i sprostam oczekiwaniom". Konkretne przykłady przejawiania się pewności siebie w życiu codziennym obejmują: prezesa dużej firmy, który z łatwością i naturalną swobodą zarządza zespołem ludzi, podejmuje szybkie, trafne decyzje strategiczne i nie waha się w obliczu presji; utalentowanego muzyka, który bez nadmiernego stresu, z gracją i spokojem wychodzi na dużą scenę przed tysięcznym, oczekującym tłumem widzów; czy małe dziecko, które szybko i z entuzjazmem uczy się jazdy na rowerze, czuje autentyczną dumę ze swoich widocznych postępów i chętnie demonstruje nowo nabytą umiejętność.

Kluczowe różnice

Kluczowe różnice między tymi dwoma wymiarami w praktyce życiowej są fundamentalne i wielowymiarowe. Jeśli chodzi o źródło, poczucie własnej wartości wypływa z głębokiego wnętrza, z intymnej relacji z samym sobą i wewnętrznej akceptacji, podczas gdy pewność siebie ma źródło zewnętrzne, opiera się na mierzalnych sukcesach, zdobytych umiejętnościach i pozytywnych opiniach otoczenia. 

Podstawowe pytanie, które charakteryzuje poczucie własnej wartości, brzmi egzystencjalnie: „Kim jestem?", natomiast pewność siebie odpowiada na pytanie funkcjonalne: „Co potrafię zrobić?". 

Reakcja na krytykę również znacząco się różni: osoba z silnym poczuciem własnej wartości myśli: „To tylko czyjaś opinia o moim konkretnym działaniu czy zachowaniu, nie o mnie jako człowieku i mojej wartości", podczas, gdy osoba opierająca się głównie na pewności siebie reaguje: „Moje umiejętności i kompetencje zostały podważone i zakwestionowane, muszę być lepszy, więcej ćwiczyć i udowodnić swoją wartość". Zależność od okoliczności również jest odmienna: poczucie własnej wartości jest względnie stałe, stabilne i niezależne od bieżących wyników czy osiągnięć, natomiast pewność siebie jest zmienna, dynamiczna i silnie zależy od kontekstu sytuacyjnego, aktualnych sukcesów i porażek.

Jesper Juul szczególnie mocno i konsekwentnie ostrzega przed niebezpieczną psychologiczną pułapką „wysokiej pewności siebie przy jednocześnie niskim poczuciem własnej wartości", która jest zaskakująco powszechna we współczesnym społeczeństwie. Ostrzega on przed sytuacją, w której człowiek systematycznie i niemal obsesyjnie buduje swoją całą tożsamość, sens życia i poczucie wartości wyłącznie na fundamencie pewności siebie i zewnętrznych osiągnięć. 

Osoba uwikłana w ten destrukcyjny mechanizm może odnosić ogromne, imponujące sukcesy zawodowe, zdobywać kolejne nagrody i wyróżnienia, być charyzmatyczną duszą towarzystwa, imponować innym swoimi umiejętnościami i osiągnięciami, czyli przejawiać bardzo wysoką pewność siebie, ale jednocześnie w głębi duszy czuć się głęboko samotna, wewnętrznie nieszczęśliwa, emocjonalnie opustoszała i ciągle nienasycona, nieustannie poszukująca kolejnych dowodów swojej wartości, co wskazuje na niskie poczucie własnej wartości. 

Taki patologiczny mechanizm psychiczny bardzo często prowadzi do poważnych problemów, takich jak pracoholizm, gdzie praca staje się ucieczką i sposobem na udowodnienie wartości, lub do wyniszczającego perfekcjonizmu, w którym żaden sukces nie jest wystarczająco dobry. Człowiek uwięziony w tej pułapce musi nieustannie „robić" coraz więcej, osiągać coraz wyższe cele, zdobywać kolejne nagrody i uznanie, aby desperacko zagłuszyć narastający, paraliżujący lęk, że jako osoba, w swojej nagiej istocie, bez osiągnięć i tytułów, nie jest wystarczająco dobry, wartościowy i godny miłości oraz akceptacji.

Refleksja na koniec

Podsumowując tę głęboką i transformującą koncepcję przedstawioną szczegółowo w przełomowej książce „Twoje kompetentne dziecko", nadrzędnym celem zarówno świadomego wychowania dzieci, jak i ciągłego samorozwoju dorosłych, powinno być przede wszystkim konsekwentne, cierpliwe wzmacnianie głębokiego poczucia własnej wartości jako fundamentu zdrowia psychicznego. Człowiek obdarzony silnym, ugruntowanym poczuciem własnej wartości, który wie, że jest wartościowy sam w sobie, naturalnie, organicznie i bez nadmiernego wysiłku rozwinie zdrową pewność siebie w tych konkretnych obszarach życia, które go autentycznie interesują, pasjonują i w których chce się rozwijać. Odwrotna droga życiowa – desperacka próba zbudowania trwałego poczucia własnej wartości wyłącznie poprzez gromadzenie kolejnych sukcesów, osiągnięć, dyplomów i zewnętrznych dowodów kompetencji – jest znacznie trudniejsza, bardziej wyboista, często frustrująca i w długiej perspektywie prowadzi do poważnego psychicznego, emocjonalnego i fizycznego wyczerpania, wypalenia oraz głębokiego poczucia pustki egzystencjalnej.